BAE mahkemeleri karşılıksız çekleri doğrudan icra ediyor, teminat niteliği ispat edilen çeki ise yalnızca borçlu olunan tutar için

Karşılıksız çek icra edilebilir bir belgedir, mahkeme kararı değildir

Ocak 2023'ten beri yürürlükte olan 2022 tarihli Ticari İşlemler Kanunu'nun 667. maddesine göre, bankanın karşılığı olmaması ya da yetersiz olması nedeniyle ödenmedi şerhi düştüğü çek icra edilebilir bir belgedir. Hamil, önce dava açmaksızın çekin tamamen ya da kısmen icrasını icra hâkiminden isteyebilir. Aynı kural, 2020'de yapılan değişiklikle 1993 tarihli Kanun'un 635 mükerrer maddesinde de yer alıyordu. 2022 tarihli Hukuk Usulü Kanunu bu kural üzerine kuruludur: 212. madde, kanunun bu niteliği tanıdığı her belgeyi icra edilebilir belgeler arasında sayar; 143. madde de bu nedenle çekleri ödeme emri usulünün dışında tutar. Keşideci aleyhine yürütülen ceza yargılaması icrayı durdurmaz (682. madde).

Federal Yüksek Mahkeme, bu niteliğin neyi değiştirmediğini açıkça ortaya koydu. Mahkeme Nisan 2023'te, bir çeke icra formülü konulmasının onu mahkeme kararına dönüştürmediğine hükmetti. Çek bir borcu gösteren adi bir belge olmaya devam eder, dayandığı sebep yalnızca karine olarak varsayılır ve keşideci borca itiraz ederek çekin teminat olarak verildiğini ya da kısmen ödendiğini ispat edebilir. İcra hâkimi ve istinaf mahkemesi, lehtarın imzaladığı makbuzlarla desteklenmesine rağmen bu savunmayı incelemeyi reddetmişti; Yüksek Mahkeme, icra hâkiminin kararını onayan istinaf kararını bozdu.

Karine yine de güçlüdür. Aynı mahkeme 2021'de, 1993 tarihli Kanun döneminde, bir çek karşılıksız çıktığında onu imzalayan kişi ile çekin hesabından keşide edildiği kişinin çekten müteselsilen sorumlu olduğunu ve hamilin çekin neden düzenlendiğini ispat etmek zorunda olmadığını belirtti. Ödemeyi, borcun sona erdiğini ya da borçlu olunmadığını veya henüz muaccel olmadığını ispat etmek keşideciye düşer.

Yolu, bankanın çeke düştüğü şerh belirler

Dubai ve Abu Dabi'nin her birinin kendi temyiz mahkemesi vardır ve 2023'ün ortalarında kapalı hesaplar konusundaki kararları birbirinden ayrıldı. Dubai Temyiz Mahkemesi Nisan 2023'te, eski Kanun döneminde, yalnızca “karşılığı yok” ya da “karşılığı yetersiz” gerekçesiyle yapılan iadelerin bu kapsama girdiğine hükmetti. Abu Dabi Temyiz Mahkemesi'nin bir dairesi, önceki Abu Dabi dairelerinden farklı olarak, Haziran 2023'te aksi görüşü benimsedi; ancak 30 Ekim 2023'te Abu Dabi Genel Kurulu dar yorumu kabul etti: 667. madde, bir çekin icrası için önce mahkeme kararı gerektiği kuralının bir istisnasıdır ve istisnalar kıyas yoluyla genişletilemez.

21 Aralık 2023'te, ülkenin yüksek mahkemelerinin çelişen ilkelerini uzlaştıran Federal ve Yerel Yargı İlkelerini Birleştirme Kurumu meseleyi çözdü. Hesabın kapalı olması nedeniyle iade edilen bir çek, karşılığı olmadığı için iade edilen çek gibi icra edilebilir bir belgedir: keşideci hesabı kapatarak çekten kurtulamaz. Kurum Dubai ilkesinden ayrıldı; Abu Dabi'nin resmî karar derlemesi de artık kendi Genel Kurul ilkesini bu kararla kaldırılmış olarak kaydediyor. 2019 tarihli ve 10 sayılı Federal Kanun'un 18. maddesine göre tüm federal ve yerel mahkemeler Kurum'un ilkelerine uymak zorundadır; bu ilkelerden birinden ayrılan bir karara bu gerekçeyle itiraz edilebilir (yüksek mahkeme kararlarına karşı 60 gün içinde).

Dondurulmuş hesaplar meselesi ise çözülmüş değildir. Kurum'un yayımlanan ilkesi, “çek dondurulmuş veya hesap kapalı” şerhiyle iade edilen çeki, karşılığı olmadığı ya da yetersiz olduğu için iade edilen çek gibi doğrudan icra edilebilir sayar. Ne var ki Abu Dabi Temyiz Mahkemesi'nin bir dairesi Ağustos 2024'te, Aralık 2023 kararını farklı bir duruma ilişkin sayarak, hesabın “dondurulmuş veya askıya alınmış” olması nedeniyle iade edilen 225.000 AED tutarlı bir çekin doğrudan icrasını reddetti. Daireye göre hesabın kapatılması onu kalıcı olarak sona erdirir; dondurma ise hesabı bir süreliğine durdurur ve kapalı hesaplara ilişkin ilke bu kadar ileri gitmez. Hamile olağan bir dava açmak kaldı. Kurum'un ilkeleri her mahkemeyi bağladığından bu türden bir karara itiraz yolu açıktır; kütüphanemizdeki başka hiçbir karar dondurulmuş bir hesabı ele almadı. Bir hesabın dondurulmasına kasten yol açmak 675. madde uyarınca bir suçtur; bu, icra yolundan ayrı bir meseledir.

Teminat niteliği ispat edilen çek yalnızca güvence altına aldığı temerrüt için icra edilir

Çoğu zaman tarihsiz olarak düzenlenen ve bir krediyi, kira sözleşmesini, kefaleti ya da tedarik sözleşmesini güvenceye almak için teslim edilen teminat çekleri, doğrudan icra ile kolay bağdaşmaz. Dubai Temyiz Mahkemesi Mart 2025'te konudaki tutumu ortaya koydu. Çekin ödeme amacıyla verildiği karine olarak kabul edilir; ancak keşideci çekin teminat olarak verildiğini ispat edebilir. Bu gösterildiğinde çeki ödeme yükümlülüğü geciktirici bir şarta, yani güvence altına aldığı temerrüde bağlanır ve temerrüdün gerçekleştiğini lehtar ispat etmek zorundadır. Esasa ilişkin bir itirazı inceleyen mahkeme, icrayı fiilen ödenmemiş kalan tutarla sınırlayabilir.

Bir şirket 1,5 milyon USD'lik bir krediye kefil oldu ve kredi verene tam tutar için dirhem cinsinden, 5.508.750 AED tutarlı tarihsiz bir çek verdi. Borçlu 150.000 USD geri ödedi ve kredi veren çeki icraya koydu. İlk derece mahkemesi kefilin itirazını reddetti; istinaf mahkemesi bir bilirkişinin hesap mutabakatına dayanarak icrayı 1,35 milyon USD ile sınırladı ve Temyiz Mahkemesi bunu onadı. Kefil daha geniş kapsamlı argümanında ise başarısız oldu: kefalet belgesinde, kredi verenin vadeden önce “herhangi bir ödeme” alması hâlinde çekin iade edileceği yazıyordu ve mahkeme, sözleşme taksitli ödeme öngörmediğinden, bunu akıl ve mantık gereği tam geri ödeme olarak yorumladı. Dolayısıyla kısmi bir ödemeyle işlemesi amaçlanan bir iade koşulunun bunu açıkça belirtmesi gerekir.

Aynı ay Dubai mahkemesi, 8 milyon AED tutarlı bir çekin icrasının tamamen iptal edilmesini onadı. Bilirkişi hesapları, çekin hamil ile yalnızca yaklaşık 477.000 AED borcu bulunan ilişkili bir şirket arasındaki ticari ilişkiden doğduğunu ve keşidecinin o şirket adına ödeme yapmakta olduğunu gösterdi. Mahkeme, keşidecinin çekin bir karşı edime dayanmadığını, hukuka aykırı yollarla elde edildiğini, teminat olarak verildiğini ya da borçlu olunmadığını ispat ederek icraya itiraz edebileceğini yineledi.

Keşideci çeke nasıl itiraz eder

Bunun aracı, Hukuk Usulü Kanunu'nun 239. maddesindeki esasa ilişkin icra uyuşmazlığıdır. Keşideci icra dosyasında itiraz ettiğinde ve icra hâkimi itirazın hakkın kendisine ilişkin olduğunu tespit ettiğinde, hâkim keşideciye itirazı yedi iş günü içinde esasa ilişkin bir uyuşmazlık olarak kaydettirme izni verir. Bu arada, icranın durdurulmasına karar verilmedikçe icra devam eder. Süre kısa ve ispat yükü keşidecidedir; bu nedenle delillerin sonradan yeniden oluşturulması değil, önceden mevcut olması gerekir.

Dubai Temyiz Mahkemesi Genel Kurulu Ocak 2024'te, böyle bir uyuşmazlığın temyize taşınıp taşınamayacağı konusunda dairelerinin çelişen kararlarını uzlaştırdı. Kanun'un 175(3). maddesi, icra işlemlerinde verilen istinaf kararlarına karşı temyiz yolunu kapatır; Genel Kurul bu hükmün yalnızca salt icra işlemlerini kapsadığına, çekin borçlu olunup olunmadığına karar veren hükümleri kapsamadığına karar verdi. Bu hükümler, Kanun'un olağan koşulları çerçevesinde, örneğin 500.000 AED'yi aşan ya da değeri belirlenemeyen talepler bakımından temyize götürülebilir. Dava, bir şirket ve icra dosyasına dahil edilen bir kişi aleyhine icraya konulan 30 milyon AED tutarlı bir çeke ilişkindi. Bunlar, çekin eski bir finans müdürüne boş olarak teslim edildiğini ve kötüye kullanıldığını ileri sürüyordu. Genel Kurul, istinaf kararını, onların delillerini, yani bir danışman raporunu ve mesajları ele almadan ödeme karinesine dayandığı için bozdu.

Bu davalarda keşidecinin mesafe kat ettiği her durumda ortada belgeler vardı: yazılı bir kefalet belgesi ve havale kayıtları, lehtarın imzaladığı makbuzlar, muhasebeci raporları, mesajlar. Mahkemeler güçlü bir karineye karşı iddiaları değil, delilleri tartar.

Tahkim şartları ve bankalara ciro edilen çekler

Sözleşmesinde tahkim şartı ya da yabancı mahkeme yetki şartı bulunan bir alacaklı bir tercihle karşı karşıyadır. 8 milyon AED'lik davada hamilin çarter sözleşmeleri, uyuşmazlıkları Londra'daki İngiltere Yüksek Mahkemesi'ne (High Court; 1,1 milyon AED'ye kadar olan talepler için Singapur'da tek hakemli tahkim öngörülerek) ya da New York'a gönderiyordu. Dubai Temyiz Mahkemesi bunun hamile yarar sağlamadığına hükmetti. Tahkim anlaşması yalnızca taraflarını bağlar ve keşideci çarter sözleşmelerinin tarafı değildi. Hamil ayrıca çeki Dubai'de icraya koymayı seçmişti; istinaf mahkemesi bunu zımni bir feragat olarak değerlendirmeye yetkiliydi. Üstelik hamil şartı ileri sürmeden önce esasa ilişkin savunmada bulunmuştu; oysa Federal Tahkim Kanunu'nun 8(1). maddesi itirazın ilk önce yapılmasını gerektirir.

Çekleri ciro yoluyla devralan bir banka, keşidecinin anlaşmazlıklarının dışında kalır. Federal Yüksek Mahkeme 2022'de, mallar reddedildikten sonra tedarikçilerinin çekleri iade etmesine hükmeden bir Şarika kararı almış bir ticaret şirketinin davasını ele aldı. Çeklerin bir kısmı bir bankaya ciro edilmişti; banka, keşideciler ve cirantalar aleyhine 5.137.900 AED için kesinleşmiş bir karar almıştı. Mahkeme iki kararın çelişmediğine hükmetti: banka ilk davanın tarafı değildi ve cirolu hamil, kötü niyeti ya da çeki hukuka aykırı şekilde edindiği ispat edilmedikçe, keşideci ile lehtar arasındaki uyuşmazlık ne olursa olsun keşideciden tahsilat yapabilir. Bu karar 1993 tarihli Kanun döneminde verildi; 2022 tarihli Kanun'un 537. maddesi poliçeler için benzer bir kural içerir ve hamil senedi borçluya zarar verme kastıyla edinmedikçe, borçlunun önceki hamillerle kişisel ilişkilerine dayanan def'ileri yasaklar; 626. madde de poliçe hükümlerini uygun düştüğü ölçüde çeklere uygular.

Bir şirketin çek uygulamasında neleri kontrol ediyoruz

Çek düzenleyen şirketlerde işe, tedavüldeki her çekin kaydıyla ve her teminat çeki için çekin neyi güvence altına aldığını, en fazla hangi tutar için ibraz edilebileceğini, ibraza imkân veren olayı ve ne zaman iade edilmesi gerektiğini belirten belgeyle başlıyoruz. Dubai'deki kefalet davası tam da bu ifadelere dayanıyordu. Boş ve tarihsiz çekler asgaride tutulur, çek defterleri denetim altında tutulur ve banka yetki belgesi ile yönetim kurulu kararları kimin imza atabileceğini gösterir. 30 milyon AED'lik davadaki şirket, sorununun kaynağını eski bir çalışanın elindeki boş bir çeke bağladı.

Ödemeler, azalttıkları çeklerle havale teyitleri, lehtarın imzaladığı makbuzlar ve hesap ekstreleri aracılığıyla eşleştirilir. Güvence altına alınan yükümlülük sona erdiğinde çek, yazılı bir alındı belgesi karşılığında geri alınır. İki çıkış yolu işe yaramaz. Hesabı kapatmak artık doğrudan icrayı engellemez; çek ibraz edilmeden önce hesabı kapatmak ya da boşaltmak da başlı başına 675. madde uyarınca suçtur. Ödeme durdurma talimatı da sonuç vermez: 651. maddeye göre banka ödemeye itirazı yalnızca çek kaybolmuşsa ya da hamil iflas etmişse kabul eder ve mahkeme, temeldeki hak çekişmeli olsa bile ödemeyi durduramaz. Bu hâller dışında bankadan ödeme yapmamasını istemek de başlı başına bir suçtur.

Çek hamili şirketlerde yol seçilmeden önce bankanın iade gerekçesi kontrol edilir; güvence altına alınan borcun muaccel hâle geldiğini gösteren sözleşme ve temerrüt ihtarı hazır tutulur. Sözleşmede tahkim şartı varsa, çek yolunun hızı ile şartın kaybedilmesi riski birlikte tartılır. İmza yetkilileri bakımından ise kişisel sorumluluk üzerine kardeş makalemiz, bir şirket adına atılan imzaların imzalayanı ne ölçüde bağladığını inceliyor.

Hızlı bir yol, açık çek değil

İcra yolu, karşılıksız çeki hâlâ BAE'de en hızlı tahsil edilen alacaklardan biri yapıyor ve Aralık 2023 kararı en bariz kaçış yolunu kapattı. Mahkemelerin yapmadığı şey ise bir teminat çekinin üzerinde yazılı tutardan daha azını güvence altına aldığını ispat edebilen keşidecinin önünü kapatmaktır. Bir çekin tamamen mi, kısmen mi icra edileceği yoksa hiç mi icra edilmeyeceği artık arkasındaki belgelere ve bu belgeleri kimin sakladığına bağlı.

Bu makale, BAE mahkeme kararlarını ve mevzuatını 1 Kasım 2026 itibarıyla aktarır. Genel bilgi niteliğindedir, hukuki danışmanlık değildir. Polaris bir hukuk bürosu değildir; uyuşmazlıklarda BAE'de ruhsatlı avukatlarla birlikte çalışırız.